Háskóli Íslands

Fagradalsfjall 23.apríl 2021

 

23. apríl 2021

Nýjar niðurstöður um efnasamsetningu kviku 

Efnasamsetning kvikunnar sem gýs í Geldingadölum og rennur niður í Meradali hefur breyst með tíma. Breytingin kemur best fram í þyngdarhlutföllum utangarðsefna (þeirra sem velja kvikubráð fram yfir kristalla) og túlka má á tvenna vegu. Annars vegar kunna bráðir mismunandi möttulefna að blandast saman áður en kvikan rís í gegnum jarðskorpuna. Hins vegar gæti kvika mynduð við minni hlutbráðun möttulefnis verið farin að gjósa í auknum mæli. Seinni túlkunarmöguleikinn bendir til minni kvikuframleiðslu úr möttulefni sem með tíð og tíma mun leiða til gosloka. Fleiri mælingar á samsætuhlutföllum munu hjálpa til við að velja á milli þessara túlkunarmöguleika.

 
Nýjar niðurstöður um gaslosun út frá hraunrennslinu 

Gaslosun er metin út frá hraunrennslinu.  Hún er svipuð og verið hefur, 4000-6000 tonn/dag af CO2, 2000-3000 tonn/dag af SO2 og 4-5 tonn/dag af flúorsýru.  

 

22. apríl 2021

Mælingar á hraunflæði:  Nýjustu gögn um stærðir hrauns og hraunrennsli eru byggðar á flugi frá í gær.  Þá voru teknar loftmyndir úr flugvél Garðaflugs með Hasselblad myndavél Náttúrufræðistofnunar og unnin eftir þeim landlíkön af hrauninu í og umhverfis Geldingadali.

Heildarrennsli frá öllum gígum dagana, 18.-21. apríl hafi að meðaltali verið rúmir 5 m3/s.  Svo virðist sem rennslið hafi leitað aftur í langtímameðaltalið, en þá 33 daga sem gosið hefur staðið reiknast það 5,6 m3/s.

Rúmmál gosefna er nú orðið 15,7 milljón rúmmetrar.  Í gær urðu þau þáttaskil að hraunið náði einum ferkílómetra að stærð.  Meðalþykktin er tæpir 16 metrar sem er mikið fyrir ekki stærra hraun.  Ástæðan sú að gosið hefur að miklu leyti verið að fylla Geldingadali, þó svo að hraun hafi runnið víðar.  Mesta hraunþykkt í norðanverðum Geldingadölum er nú orðin 45-50 metrar.


Stærð

Besta leiðin til að meta stærð gossins í Fagradalsfjalli er að kortleggja hraunið og reikna rúmmál þess á hverjum tíma.  Þannig fæst meðalhraunrennsli milli mælinga.  Rúmmál hraunsins á hverjum tíma og hraunrennsli eru sýnd á meðfylgjandi línuritum auk þess sem sýndar eru niðurstöður efnagreininga á kvikunni og reiknuð losun gass frá eldgosinu.


Hraunrennsli í samanburði við önnur gos (skrifað 22. apríl)

Gosið hefur nú staðið í rúmlega einn mánuð.  Meðalhraunrennslið fyrstu 30 dagana er 5,6 m3/s.  Í samanburði við flest önnur gos er rennslið tiltölulega stöðugt.   

Rúmmál hraunsins hefur nú verið mælt 19 sinnum.  Sá tiltölulega litli breytileiki í hraunrennsli sem þó hefur verið í gosinu tengist opnun nýrra gosopa.  Þegar gígar byggjast upp virðist viðnám í gosrásinni aukast.  Í kjölfarið hafa opnast ný gosop á sprungunni sem verið hefur virk í Geldingadölum og á Fagradalsfjalli norðan þeirra.  Við opnun gosopanna verður rennsli greiðara og það vex nokkuð.  Fljótlega sækir þó í fyrra far og eftir nokkra daga leitar hraunrennslið aftur í meðaltalið.   Engin þreytumerki er enn hægt að sjá á gosinu og engar vísbendingar ennþá um hve lengi það mun standa.  

Samanburður við önnur gos sýnir að rennslið er svipað og var lengst af í Surtsey eftir að hraungos hófst þar í apríl 1964 til gosloka í júní 1967.  Gosin eru þó ekki alveg sambærileg, því fyrstu vikur Surtseyjargossins var streymi kviku til yfirborðs margfalt meiri.  Þá er rennslið við Geldingadali er um 5% af meðalrennsli í Holuhrauni þá sex mánuði sem það gos stóð, frá september 2014 til loka febrúar 2015.    

Ekki er hægt að segja um nú hve lengi gosið muni standa, en þróun hraunrennslis með tíma mun gefa vísbendingar þegar fram í sækir. 

Um kortlagningu hraunsins:

Fjórar mismunandi aðferðir hafa verið notaðar til að kortleggja hraunið:

  1. Myndir teknar lóðrétt niður á hraunið og síðan unnið landlíkan úr myndunum. 

  2. Mælingar úr Pléiades gervitungli frönsku geimvísindastofnunarinnar.  Tunglið fer yfir a.m.k. einu sinni á dag en nær ekki myndum ef skýjahula þekur svæðið.

  3. Mælingar úr mælingflugvél Ísavia, TF-FMS, en hún er búin kerfi sem tengir saman GPS og flughæðarmæli.  Kerfið er hugsað fyrir mælingar á yfirborði jökla en getur nýst í verkefni eins og þetta.

  4. Ein mæling var gerð laugardaginn 20. mars með nákæmum leysiskanna (Reigl) sem er m.a. notaður til að kortleggja snjóflóðahlíðar, skriður o.s.frv.

Rúmmál hraunins er fengið með því að draga eitt landlíkan frá öðru. Hæðir eru skorðaðar út frá mælingum sem gerðar voru 7. mars og þekja stórt svæði í og við Fagradalsfjall.  Þessar mælingar eru festar við nýlegt nákvæmt landlíkan sem unnið hefur verið af öllu landinu (ÍslandsDEM, sjá vef Landmælinga Íslands).  Nákvæmni landlíkana er á bilinu 0,2-1.0 m í hæð, mest er nákvæmnin í lóðréttum myndum sem teknar eru með Hasselblad myndavél Náttúrufræðistofnunar og gervitunglakortum frá Pléiades.  Samræmi milli mismunandi aðferða er góð.

Vinna við mælingar og úrvinnslu

Kortlagning hraunsins er samstarfsverkefni margra aðila:  Hér á landi eru það Jarðvísindastofnun Háskólans, Landmælingar Íslands, Náttúrufræðistofnun Íslands, Veðurstofan, Ísavia og Almannavarnar auk þess sem Landsvirkjun tók þátt í mælingunni með leysiskannanum.  Myndir hafa verið teknar úr TF-KLO frá Flugfélagi Austurlands og þyrlu Landhelgisgæslunnar.  Franskt samstarfsfólk kemur líka að málinu því aðgangur að Pléiades gervitunglinu hefur fengist gegnum CIEST2, franskt rannsóknaverkefni.  Að vinnunni kemur allstór hópur sérfræðinga á stofnunum, tæknifólk á tilraunastofum og nýdoktorar við Jarðvísindastofnun.

Texti: Magnús Tumi Guðmundsson, Sæmundur Ari Halldórsson og Joaquin M. Belart

Þú ert að nota: brimir.rhi.hi.is