Íslenskir jöklar rýrnuðu um 15 milljarða tonna 2024-2025

Jökulárið 2024–2025 reyndist íslenskum jöklum þungt í skauti samkvæmt nýrri samantekt sem unnin var í samstarfi Landsvirkjunar, Jarðvísindastofnunar Háskólans, Veðurstofu Íslands og Náttúrufræðistofnunar Íslands og byggir á greiningu afkomumælinga sem stofnanirnar sinna.

Niðurstöðurnar sýna að heildarmassatap íslenskra jökla nam rúmum 15 gígatonnum (milljörðum tonna) jökulárið 2024–2025. Þar af rýrnaði Vatnajökull um tæplega 11 milljarða tonna og Hofsjökull og Langjökull um samtals tæplega 3 milljarða tonna. Þetta mikla tap skýrist fyrst og fremst af samspili óvenjulegra hlýinda að hausti og vetri, sem ollu því að úrkoma féll sem regn frekar en snjór, og eins heitasta sumars frá upphafi mælinga. Gögnin benda jafnframt til þess að tímabili hægara taps, sem ríkti árin 2012–2020, sé lokið og jöklarnir rýrni nú aftur jafn hratt og þeir gerðu á tímabilinu 1995–2011.

Regn í stað snævar

Veðurlag veturinn 2024–2025 var óvenjulegt og einkenndist af miklum sveiflum sem höfðu afgerandi áhrif á afkomu jöklanna. Eftir kaldan október gerði mikil hlýindi í nóvember. Á þeim tíma sem snjór hefði átt að safnast upp á hálendinu varð þess í stað umfangsmikil leysing. Afgerandi áhrifaþáttur í afkomu jökla mótast af því hve stór hluti af úrkomu féll sem regn frekar en snjór að vetri. Á Vatnajökli var hlutfall regns af heildarúrkomu vetrarins um 27%, sem er hátt og hefur ekki verið svo hátt síðan veturinn 2016–2017. Afkomumælingar sýndu að vetrarafkoman, það er snjórinn sem safnast fyrir yfir veturinn, var í lægsta fjórðungi þess sem mælst hefu rá stóru jöklunum þremur, Vatnajökli, Hofsjökli og Langjökli. Á Hofsjökli mældist snjóþykktin á hábungu jökulsins (~1800 m y.s.) sú minnsta frá upphafi mælinga árið 1988.

Hitabylgja í maí og methiti að sumri

Í maí 2025 gekk yfir landið óvenjuleg og langvinn hitabylgja. Mældist hiti þá víða yfir 20°C og hitamet voru slegin. Heiðskírt veður fylgdi hitanum sem olli því að sólgeislun var mikil og bræddi vetrarsnjó hratt. Þótt stutt sumarhret hafi gert í byrjun júní var sumarið í heild eitt það heitasta frá upphafi mælinga samkvæmt Veðurstofu Íslands. Afleiðingin var sú að sumarleysing á Vatnajökli mældist sú þriðja mesta frá upphafi mælinga og á Hofsjökli sú fjórða mesta. Aðeins árin sem einkenndust af öskufalli úr Eyjafjallajökli (2010) eða sérstökum hlýindum hafa sýnt sambærilega leysingu. Þetta olli því að ársafkoma Vatnajökuls var um -1,43 metrar (vatnsgildi) yfir árið, sem er fjórða versta ársafkoma hans frá upphafi mælinga. Hofsjökull kom enn verr út og rýrnaði um 2,09 metra, en aðeins árið 2010 hefur jökullinn tapað meiri massa. Langjökull rýrnaði um 1,49 metra sem er um 20% umfram meðaltal ársafkomu.

Ástandið var sérstaklega slæmt á Tröllaskaga þar sem mældist mesta rýrnun frá því mælingar hófust árið 2008. Á Deildardalsjökli var massatapið metið um 15% meira en fyrra metár, sem var árið 2023. Hlýtt og sólríkt sumar olli því að leysti megnið af fyrningum frá árunum 2013–2015 og 2022, þannig að í haust var stærstur hluti yfirborðs jöklanna óhreinn jökulís.

Þróun til lengri tíma og tengsl við sjávarhita

Mælingarnar sýna greinilega hvernig afkoma jöklanna sveiflast í takt við sjávarhita sunnan við Ísland. Á tímabilinu 1995–2011 rýrnuðu jöklarnir hratt; Vatnajökull rýrnaði um 0,74 metra á ári að meðaltali. Árin 2012–2020 hægði hins vegar á leysingunniinni samfara kólnun sjávar á svæðinu og meðaltapið minnkaði í 0,34 metra á ári. Nú virðist sem þessi þróun hafi snúist við og kólnun sjávar gengið til baka. Frá árinu 2020 hefur hraði rýrnunar aukist verulega og er meðalársafkoma Vatnajökuls aftur orðin svipuð og hún var á tímabilinu 1995–2011. Sömu sögu er að segja af Hofsjökli og Langjökli; eftir tímabil hægara massataps virðist sem jöklarnir séu nú farnir að tapa massa jafn hratt og þeir gerðu um aldamótin.

Frekari upplýsingar:

• Andri Gunnarsson, Landsvirkjun

• Finnur Pálsson, Jarðvísindastofnun Háskólans

• Þorsteinn Þorsteinsson, Veðurstofa Íslands

• Skafti Brynjólfsson, Náttúrufræðistofnun Íslands