Þann 12. febrúar sl. kom út í Nature Reviews Earth & Environment ný vísindagrein um framhlaupsjökla (https://www.nature.com/articles/s43017-025-00757-9). Einn höfunda greinarinnar er Ívar Örn Benediktsson, rannsóknaprófessor við Jarðvísindastofnun. Greinin inniheldur lista yfir alla þekkta framhlaupsjökla á jörðinni, skilgreinir í fyrsta sinn vá sem af þeim stafar, fjallar um tengsl framhlaupa í jöklum við loftslagsbreytingar, dregur saman nýjustu þekkingu um hegðun og virkni þessara jökla, og bendir á tækifæri til frekari rannsókna.
- Meira en 3100 framhlaupsjöklar eru þekktir á jörðinni, eða um 1% allra jökla. Þeir þekja hins vegar nærri 20% af öllu jökulyfirborði. Þeir finnast einkum í kringum Norðurheimskautið, í Himalayafjöllum og Andesfjöllum þar sem ríkjandi loftslag skapar kjöraðstæður fyrir framhlaup.
- Framhlaup geta valdið hamförum á vissum svæðum og haft áhrif á innviði og fjölda fólks.
- Bent er á rúmlega 80 jökla á jörðinni þar sem vá af völdum framhlaupa er veruleg, einkum vegna búsetu og innviða í dölum neðan þeirra. Flestir þessara jökla eru í Karakoram fjöllum í Asíu.
- Loftslagsbreytingar gera það að verkum að erfiðara er að spá fyrir um hegðun framhlaupsjökla.
Á meðan flestir jöklar heimsins hopa í hlýnandi loftslagi geta ákveðnir jöklar hlaupið fram. Afleiðingar framhlaupa geta verið alvarlegar. Með ítarlegri samantekt á framhlaupsjöklum um víða veröld hefur alþjóðlegur hópur vísindamanna greint helstu hættur sem af þeim stafa og hvernig loftslagsbreytingar hafa áhrif á hvar og hvenær framhlaup eiga sér stað.
Þegar jöklar hlaupa fram herða þeir verulega á sér þannig að skriðhraði verður margfaldur á við það sem venja er. Þá flyst mikill massi niður eftir jöklinum sem í flestum tilfellum endar með að jökulsporðurinn hleypur fram, allt frá nokkur hundruð metrum upp í nokkra kílómetra. Slík framhlaup vara yfirleitt í mánuði eða ár, en síðan taka við áratugir eða fáein hundruð ár þar sem skriðhraði er lítill sem enginn og jökullinn byggir sig smám saman upp fyrir næsta framhlaup.
Rannsóknin sýnir í fyrsta sinn fram á hvernig hlýnun loftslags er að breyta þessu mynstri, og hvernig framhlaup geta hraðað massatapi vegna hlýnunar. Hún dregur jafnframt fram margvíslegar gerðir framhlaupa og þau lykilferli sem stjórna þeim. Ennfremur er dreifing framhlaupsjökla á jörðinni kortlögð og sýnt fram á hvernig þeir mynda klasa þar sem loftslag skapar þeim kjöraðstæður.
Vá af völdum framhlaupsjökla
Rannsóknin greinir sex megingerðir vár af völdum framhlaupsjökla, sem haft getur áhrif á innviði, ferðaleiðir, ferðamennsku, og jafnvel mannslíf:
- Jökulsporðar hlaupa yfir innviði (byggingar, vegi, ræktarlönd).
- Framhlaup stífla ár og mynd lón, sem síðan geta tæmst og valdið miklum jökulhlaupum (flóðum).
- Bræðsluvatn getur safnast saman undir framhlaupsjöklum, brotist fram og valdið jökulhlaupum.
- Hrun brattra jökla í háum fjöllum geta valið ís- og grjótskriðum.
- Mikil sprungumyndun á jöklum í framhlaupi gerir ferðalög um þá hættuleg.
- Ísjakar frá jöklum sem hlaupa í sjó fram skapa hættu fyrir ferðamennsku á sjó (t.a.m. skemmtiferðaskip eða bátsferðir)
Áhrif loftslagsbreytinga
Æ fleiri gögn hníga að því að hlýnun loftslags sé að breyta hegðun framhlaupsjökla. Því er erfiðara að spá fyrir um hvar og hvenær framhlaup verða. Öfgar í veðurfari, s.s. ákafar rigningar eða hitabylgjur, geta til dæmis komið framhlaupum af stað fyrr en vænta mátti. Rannsóknin leiðir í ljós að sumir framhlaupsjöklar hlaupa nú oftar en þeir gerðu fyrir nokkrum áratugum, en aðrir sjaldnar. Sumir jöklar hafa jafnvel þynnst svo mikið vegna bráðnunar að þeim verður ókleyft að hlaupa fram í nánustu framtíð.
Um 98% allra framhlaupsjökla eru á eða við Norðurheimskautið og í háfjöllum Asíu, þar sem ríkjandi loftslag skapar kjöraðstæður fyrir framhlaup. Með breytingum í loftslagi gæti þetta mynstur breyst. Framhlaup jökla á Íslandi gætu t.a.m. orðið fátíðari og jafnvel heyrt sögunni til vegna langvarandi neikvæðrar afkomu. Á hinn bóginn gætu framhlaup orðið algengari á kaldari svæðum eins og norður Kanada eða Rússlandi, þar sem magn bræðsluvatns eykst vegna hlýnunar og stuðlar að meiri skriðhraða. Þetta gæti jafnvel gerst á Suðurskautsskaganum og álíka svæðum þar sem framhlaupsjöklar eru enn óþekktir.
