Í nýrri grein í vísindatímaritinu Science segja þeir Magnús Tumi Guðmundsson, prófessor í jarðeðlisfræði við Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands, og Christopher J. Bean við Dublin Institute for Advanced Studies að þrátt fyrir miklar framfarir í vöktun eldfjalla síðustu áratugi séu vísindamenn enn langt frá því að geta sagt nákvæmlega til um hvenær eldgos hefjast, hversu lengi þau standa eða hversu stór þau verða.
Greinin, sem ber titilinn „Forecasting volcanic eruptions across scales“ (Spár um eldgos af ólíkri stærðargráðu) var skrifuð að ósk ritstjóra Science, sem er eitt virtasta vísindatímarit heims. Þar fjalla þeir Magnús Tumi og Bean um eina stærstu áskorun jarðvísindanna: hvort, og þá hvernig, hægt sé að spá fyrir um eldgos, ekki aðeins hvort gos verði heldur einnig um stærð þeirra, þróun og áhrif.
Höfundarnir segja að eldfjöll séu meðal flóknustu náttúrufyrirbæra jarðar og þó að oft sé hægt að sjá að miklar líkur séu á eldgosi geti verið mjög erfitt að segja til um stærðir gosa. Þeir benda á að eldgos geti verið allt frá litlum hraungosum upp í risavaxin hamfaragos sem hafi áhrif á loftslag og samfélög um allan heim. Slík stórgos séu sem betur fer sjaldgæf, en geti haft gífurleg áhrif þegar þau verða.
Magnús Tumi er Íslendingum að góðu kunnur en hann hefur um áratugaskeið verið í fremstu röð íslenskra vísindamanna á sviði jarðeðlis- og eldfjallafræði og hefur ítrekað verið kallaður til af stjórnvöldum og fjölmiðlum þegar meta þarf stöðu og þróun eldgosa og náttúruvár á Íslandi.
Ísland í lykilhlutverki
Í greininni er Ísland áberandi þegar kemur að eldvirkni og eldgosaspám. Ísland er enda lifandi rannsóknastofa í jarðeðlisfræði, jarðskjálftafræði og eldfjallafræði þar sem eldvirkni, flekaskil og jöklar mætast með þeim hætti að ekki fer framhjá neinum. Íslendingar búa bókstaflega á mörkum tveggja jarðskorpufleka og eldgos hafa því mótað bæði landið og samfélagið í aldaraðir.
Áhrif eldfjallanna birtast ekki aðeins í vísindagreinum á borð við þá sem Magnús Tumi Guðmundsson og Christopher J. Bean rita heldur einnig í menningu og skáldskap. Þetta má meðal annars sjá í ljóðinu Víti eftir Jónas Hallgrímsson sem varð vafalítið til í ferð hans um Mývatnssveit og Kröflusvæðið árið 1839:
Hrollir hugur við polli
heitum í blárri veitu.
Krafla með kynja afli
klauf fjall og rauf hjalla.
Krafla kemur einmitt við sögu í greininni eins og Eyjafjallajökull, Hekla, Bárðarbunga og nýleg umbrot á Reykjanesskaga. Greinin er jafnframt myndskreytt með gosinu í Eyjafjallajökli árið 2010, einu þekktasta eldgosi síðari ára, sem hafði víðtæk áhrif á flugumferð víða um heim.
Höfundarnir minna á að fyrirboðar eldgosa geti verið mjög mismunandi á milli eldfjalla. Sum sýna skýr merki um yfirvofandi gos í vikur eða mánuði, svo sem jarðskjálfta, aflögun lands og breytingar á jarðhita. Fyrirboðarnir fyrir gosið í Eyjafjallajökli 2010 voru t.d. nokkuð skýrir miðað við það sem sést í mörgum öðrum eldfjöllum — og eru oft nefndir sem dæmi um hvernig vel vaktað eldfjall gefi vísindafólki fyrirheit um eitthvað mikið í aðsigi talvert áður en gos hefjist.
Í greininni kemur hins vegar fram að önnur eldfjöll geti hins vegar gosið með mjög litlum fyrirvara. Sem dæmi um slíkt er Hekla sem nefnd er sérstaklega, þar sem skammtímafyrirboðar hafa stundum aðeins staðið yfir í innan við klukkustund áður en gos hefjist. Það geri eldgosaspár sérstaklega erfiðar og undirstriki mikilvægi stöðugrar vöktunar.
Greinin fjallar einnig um nýlega atburði á Reykjanesskaga árið 2023 þegar mikið kvikuinnskot myndaðist á örfáum klukkustundum án þess að gos hæfist strax. Síðar leiddu sambærileg kvikuinnskot hins vegar til eldgosa. Þetta sýni að jafnvel stór og skýr umbrot í jarðskorpunni leiði ekki alltaf sjálfkrafa til eldgoss.
